Het afgelopen decennium heb ik het genoegen gehad om me te mogen bemoeien met ondernemingen die in de problemen zijn geraakt. Op de een of andere manier wordt er tegen crisismanagement aangekeken als iets speciaals. Mag ik jullie meenemen in mijn visie over hoe crisis ontstaat en welke verschillen er zijn tussen regulier management en crisismanagement?

Crisis dient zich aan

Het kan een vorm van beroepsdeformatie zijn, maar ik zie crisis al jaren van te voren aankomen. Eerst was ik mij dat niet bewust. Mijn gewaardeerde collega Bertus bracht mij dat bewustzijn bij:

Ik kwam in 2004 terug van een vakantie in de Verenigde Staten. Er waren mij zaken opgevallen die ik niet kon rijmen: noodzakelijk werkende bejaarden, veel huizen te koop, weinig basale economie (primaire levensbehoeften), hoge voedselprijzen. Mijn conclusie na mijn vakantierelaas was, dat de boel op instorten stond.

Toen in 2008 de financiële crisis zich in volle omvang openbaarde, herinnerde Bertus mij aan mijn analyse en conclusies.

In kleinere systemen is het niet anders. De crisis is al begonnen lang voordat  de gevolgen voelbaar worden.

Hoe ontstaat crisis?

Het gaat te ver om te veronderstellen dat ik de wijsheid in pacht heb. Ik heb niets grondig genoeg onderzocht om gerechtvaardigde conclusies te mogen trekken. Toch kun je aan de hand van symptomen wel de rode draden ontdekken, die de onderliggende oorzaken zichtbaar maken.

Laat ik een open deur intrappen: crisis begint bij onvoldoende management. Tuurlijk, dat weten we toch allemaal? In mijn analyses kom je in 99% van de gevallen op deze oorzaak. Fijn om te weten, maar ja, het is wel gemakkelijk om het management overal de schuld van te geven. Kun je het die managers kwalijk nemen?

In veel gevallen wel. Er zijn namelijk heel veel managers die niet begrijpen wat er hen wordt verwacht. Ze zijn de meest fantastische managers als het goed gaat. Ze realiseren zich niet, dat ze veelal de vruchten plukken van de bomen die door een ander zijn geplant en verzorgd. Ze bekommeren zich om de vruchten en niet om de boom en hebben dus geen idee dat er iets aan de boom of de omstandigheden waarin die boom floreert moet gebeuren, als de blaadjes aan de randjes kleine vlekjes vertonen. De boom draagt nog jaren veel en goede vruchten, dus het zal niet ernstig zijn. En dan “ineens” blijkt de boom ziek en de andere bomen “aangestoken”. Jemig, wat een “pech”!

Geluk dwing je af

Dwing je geluk af? Ik denk van wel. Jarenlang zwoeg je en bereik je niets, of weinig. Je realiseert je niet dat je de omstandigheden voor “geluk” aan het creëren bent. En ineens barst het succes los. Wat een geluk!

Als je geluk afdwingt, dwing je pech ook af! Jarenlang ben je aan het zwoegen om rampspoed over jezelf af te roepen. En ineens krijg je wat je gezaaid hebt: het ene pechgeval na het andere en we zijn terecht gekomen in een diepe crisis!

Leiderschap is aangeboren

Laat ik eens beginnen met een brok negativiteit: leiderschap is een vloek! Om te beginnen, je hebt geen keuze, je wordt ermee geboren. Leiders worden niet “gemaakt”. Aan wie zou het voorrecht moeten zijn geschonken om een ander tot leider te maken? Ik wil geen religieuze discussie aanwakkeren, maar als je het Oude Testament leest, zal je ontdekken dat Onze Lieve Heer ook de ene foute keuze op de andere stapelt.

Als kind en puber weet je het nog niet, maar een ding weet je al heel snel: ik ben anders dan de rest. Je hoort er ook niet bij, zonder dat er nu specifieke plaagcampagnes tegen je worden gericht. Veel hangt af hoe je op dat moment omgaat met die wetenschap. Pas je je aan (en vergis je niet, dán word je gepest, want je bent kwetsbaar omdat je jezelf geen raad weet), of blijf je jezelf en accepteer je dat je buiten de groep staat? Als je je hierin herkent, weet dan als je een kind hebt, dat weleens een geboren leider kan zijn, dat hij of zij alle steun verdient om zichzelf te blijven en dus leert van zich af te bijten, desnoods met geweld.

Met geweld? Voel je je wel lekker Van den Berg? Vergeet niet dat het bepalen van de normen (“tot hier en niet verder”) voorbehouden is aan leiders. Het handhaven van die normen is derhalve een verplichting die rust op leiders. En het ultieme middel om normen te handhaven is (vanzelfsprekend proportioneel) geweld.

Ontwikkeling van leiders

Hoe herken je leiderschap bij een kind? Volgens mij maar aan een eigenschap: initiatief. Een leider zet dingen in beweging. Maar let op: het gedrag op school wijkt sterk af van het gedrag in een minder “vijandige” omgeving. Initiatief op school wordt niet gewaardeerd door de groep. En hoe zeer leerkrachten ook proberen om initiatief aan te moedigen, het sociale mechanisme staat initiatief niet toe: je trekt je meer aan van de kritiek, dan van het compliment! (En weet derhalve als ouder dat het opbouwen van zelfvertrouwen het verschil kan maken tussen een excellent functionerend mens of iemand met suïcidale neigingen.)

Als “jong volwassene” ontwikkel je een wereldbeeld. Dat hoeft niet alomvattend te zijn, maar feitelijk bepaal je voor jezelf een aantal normen, de scheidslijn tussen recht en onrecht. Natuurlijk word je beïnvloed en het maakt eigenlijk niet uit door wie of wat. Eén zaak dien je te incuberen: je bent zelf en als enige verantwoordelijk voor je daden of voor het verzuimen van noodzakelijke daden. En die daden (dus feitelijk jouw hele gedrag) moeten in lijn zijn met hetgeen je op dat moment als rechtvaardig beschouwt. Op dat moment, ja, want als het goed is, blijf je leren en verdienen je normen voortdurende nuancering.

De adolescent wordt leider

Initiatief, zelfvertrouwen, duidelijke normen en waarden, gedrag dat daarmee in overeenstemming is en de wereld kentert. Ineens zijn alle ogen op jou gericht en worden van jou beslissingen verwacht. Zonder dat je het woord foutloos kunt spellen, draag je ineens verantwoordelijkheid. Ineens krijg je volgers. Dat wil je helemaal niet! Je wilt dat je klasgenoten zich soortgelijk ontwikkelen en gedragen zoals jij!

Vanaf dat moment wordt de vloek opgeheven. Datgene dat je al die tijd als een kennelijke last met je mee moest dragen, bepaalt jouw authenticiteit als een compleet persoon.

Compleet, maar niet af

Tja, en dan begint het eigenlijk pas. Je bent compleet, maar de eerste stappen in de wereld moeten nog worden gezet. En dan word je getest, door situaties en personen. Vooral minder sterke personen voelen de dringende behoefte om jou voor zich te winnen of om je vreselijk te laten struikelen. Je gaat een paar keer stevig op je bek en krabbelt weer op. Het gevaarlijkste is echter dat personen je wijs proberen te maken dat de wereld heel anders in elkaar zit. Dat is hún wereld, die geleid wordt door corruptie, manipulatie en leugens. Het is heel verleidelijk om daaraan toe te geven, want het lijkt de weg van de minste weerstand. Hoe sterk ben je? Houd je vast aan jouw normen en waarden, of laat je je verleiden?

Een stap in de richting van verleiding en je verkoopt je ziel aan de duivel. Een kleine stap die onschuldig lijkt, maar diezelfde stap terug naar integriteit kost 100 keer zoveel moeite. Ik spreek uit ervaring. Maar het was wellicht de prijs die ik een keer moest betalen om zeker te zijn dat ik nooit meer zou afwijken van mijn overtuigingen. Het was die stap terug, die mij weer gemaakt heeft wie ik was en wie ik ben.

Leiderschap en macht

Onlosmakelijk met elkaar verbonden, leiderschap en macht. Klopt het dat macht corrumpeert? In de meeste gevallen, helaas, ja. Dat komt overigens niet door macht, maar door de betreffende leider. Een leider bedient zich per definitie van macht. In sommige gevallen is hij of zij verplicht die macht expliciet te gebruiken. Je ervaart dan hoe “machtig” of je bent. Je kunt letterlijk beschikken over het leven van een ander. En dan wordt het gewoon een Star Wars verhaal: gebruik je “the Force” naar eer en geweten, of laat je je verleiden tot “the dark side of the Force”?