Weet je nog waar je was op donderdag 9 november 1989? Sommigen onder ons waren nog vloeibaar, ik had net de 25 aangetikt. Ik kwam ’s avonds laat thuis van een orkestrepetitie en tot mijn verbazing stonden alle televisies in de huiskamers bij de mensen aan.
In onze huiskamer zit iedereen aan de buis gekluisterd. Op de buis honderden feestvierende mensen op een muur. Nee, niet een muur, maar dé muur!
Iedereen was euforisch! Hét symbool van de Koude Oorlog werd gesloopt. Zij hadden gewonnen. En “zij” waren dan de Oostduitsers. Maar wij hadden ook gewonnen! Zo voelde het. Ineens viel er een dreiging weg die zich in de veertig jaar daarvoor had opgebouwd.
Een dreiging waarmee wij werden groot gebracht. Niet eens zozeer thuis, maar dan zeker op school. Met “Ban de bom” en “Stop de neutronenbom”. Met “liever een kruisraket in de tuin, dan een Rus in de keuken”. Met de absurditeit dat je vooral niet in de flits van een ontploffende atoombom moest kijken, want dan zou je ernstig oogletsel kunnen oplopen. Met mijn dienstplicht in Duitsland aan onze kant van het IJzeren Gordijn, toen voor mij nog niet zo lang geleden. De spanning toen wij als soldaat de grens bezochten. Aan de andere kant was de vijand (die het in zijn broek deed, maar dat wisten wij niet).
De val van de Berlijnse muur was de onvermijdelijk geworden apotheose van een reeks gebeurtenissen die was ontketend door de hervormingen die Michael Gorbatsjov had doorgevoerd. Overal in Oost Europa weekten staten zich los van de Sovjetunie.
De aanloop
In Oost Duitsland waren de protesten tegen het socialistische regime begonnen in Leipzig. En werden groter en groter. Erich Honecker, de toenmalige voorzitter van de staatsraad van de DDR (de baas, dus), wilde de demonstraties met harde hand neerslaan. Hij had militairen naar Leipzig gestuurd en ziekenhuizen opdracht gegeven om extra bedden te mobiliseren.
Tienduizenden waren de straat op gegaan in Leipzig. Niet gewapend met stokken of stenen, maar met brandende kaarsen. “Geen geweld!”, klonk het door de straten, een oproep aan beide partijen. Op de stoep van het kantoor van de Stasi werden naar schatting duizend brandende kaarsen gezet. Het leger kon onmogelijk op deze vreedzame betoging gaan schieten.
Machtswisseling
Dat betekende het einde van Erich Honecker als baas; hij had zijn gezag verloren. Hij werd opgevolgd door Egon Krenz. Aan Krenz was de taak om het boeltje weer in het gareel te krijgen. De heren van De Partij hadden bedacht dat als ze wat onbetekenende “reisvrijheden” aan het volk zouden geven, de rust wel weer zou wederkeren. Dan zou men van lieverlede de teugels wel weer gaan aanhalen. Deze reisvrijheden zouden tijdens een persconferentie, waarbij ook de westerse pers aanwezig was, worden aangekondigd.
Persconferentie
De man die aangewezen werd om de persconferentie te houden was Günter Schabowski. Dat hij geen mediatraining had genoten, was niet vreemd in de DDR. Waar heb je een mediatraining voor nodig als je alles zelf mag bepalen, niet waar? De persconferentie duurde een uurtje en werd voornamelijk gevuld met gebruikelijke Partijprietpraat. Vijf minuten voor het einde van de persconferentie komt “de aankondiging” van de reisvrijheid, alsof het een onbelangrijke mededeling betreft.
Schabowski vergeet bij zijn aankondiging voor te lezen dat de reisvrijheden aan regels gebonden zijn en kondigt aan dat iedere DDR-burger via elke grensovergang naar West Duitsland mag reizen. Een westerse journalist, Daniel Johnson, verbaasd, net als al zijn westerse collega’s die zich onderling afvragen of Schabowski zojuist De Muur heeft geopend, vraagt wat dit betekent voor de Berlijnse Muur. Schabowski heeft geen idee, raakt in paniek en zegt vertwijfeld: dat de reisvrijheden “per direct” ingaan. Dat was helemaal niet waar en zeker niet de bedoeling, maar de pers heeft zijn woorden al de wereld ingeblazen.
Verwarring
De verwarring is compleet, zowel bij de Westerse pers, als bij de Oostduitsers. Maar de Berlijnse bevolking heeft aan een half woord genoeg en velen trekken naar de grensovergangen naar West Berlijn.
In eerste instantie worden ze daar nog tegengehouden door de grenswachten, die ook volkomen verrast zijn. Er zijn (vanzelfsprekend) geen instructies afgegeven en instructies stonden in de DDR aan de top van heiligheden.
De bevolking blijft echter aandringen en iemand besluit dat de grenswachten de grootste “relschoppers” maar moest laten gaan, maar daarbij hun paspoort dusdanig af te stempelen (ook een belangrijke vaardigheid in het voormalig oostblok), dat het paspoort daardoor ongeldig zou worden. Maar ja, als er één schaap over de dam is…
De geest is inmiddels helemaal uit de fles en honderdduizenden Oost Berlijners willen de grens over. Nog niet eens om te vluchten, maar gewoon om te kijken of werkelijk mogelijk was om de grens over te steken.
Vijf ongelukkige minuten
En zo “viel” in de nacht van 9 op 10 november dé muur. Het gevolg van een vergissing. Waarschijnlijk heeft het de gebeurtenissen uitsluitend versneld, maar wat een impact kunnen 5 ongelukkige minuten van een mens hebben op de wereldgeschiedenis.
